Schadelijke stoffen (gedichten)

SCHADELIJKE STOFFEN: VIER GELEGENHEIDSVERZEN

(1) Hoewel ik al eenentwintig jaar niet meer rook, kan ik het niet over mijn hart verkrijgen een glazen asbak weg te doen omdat de zon er zich soms in spiegelde

Wij weten achteraf

niets dan een flits,

een licht dat naast ons,

nabij viel.

Niet hoe breed

de asbak, diep,

hoe duur het glas,

van welke fabriek

maar af en toe

in de winterse uren

hoe wij samen hier zagen

dat iets er in kwam –

een straal uit de zon

die tussen ons door

kon blijken even.

Ook as kwam;

die lieten wij –

as ook in onze borst

toen al met roet, teer.

Wat droegen wij al

niet in ons om.

Wij schoven het op,

duwden over de tafel

die hoop, die bak

grijs. Niet ver van ons nog,

niet boven een toekomstige

voorjaars groene

achtertuin wachtte

licht. Waar wij samen

zagen in het vollopend glas:

daar kwam even

zon tot stand.

(2) Als ik weer bij je kom om een avond over de Psalmen te praten, is de kachel waar wij altijd naast zaten opeens weg omdat hij achteraf bleek ‘helemaal onder het asbest te zitten’

Hadden we niet samen

moeten ademen?

Alles tot de hartstreek

toelaten behalve

de tocht die niemand ziet?

Hadden we waar we elkaar

in rust en in warmte

erkenden, maskers

nodig? In het boek

dat wij elkaar voorlazen

sprak onze Lieve altijd

van achter een ‘voorhangsel’ –

het ‘vlees’, onze gedaante.

De Stem, Bron

van de levenbrengende woorden

bleef altijd onzichtbaar als

hier om ons heen

de Oorzaken, altijd al

warende. Hoe te onderscheiden?

Was wat ons samen bracht

anders, zwakker dan

wat stenen uit de hemel

rukte (hagel!), van de bergen

giftige vezels af

woei en hier, tot

hier in ons onderdakse

neersmeet? Want groot is,

niet af

te zien is

Gods onrust, tot die

zich neerlegt

bij ons hart.

(3) Op de sterfdag van een Nederlands-Indisch-Amerikaanse astrologe herinner ik mij opeens dat zij zich vaak zorgen maakte over het kwikzilvergehalte van deodorant

           Ellen Best Lagerwerff, 1919-1995

Niet omdat er kwik zat

in wat je onder

je zwakkende armen smeerde.

Het zat al daarvóór

in de vissen, die

twee die één keer

samenkwamen

om het teken van jouw geboorte

te volbrengen. Niet welke

druppel, welk visje

was te veel – het hart zelf

bleef liever open,

één keer teveel.

‘Alles keert’ zei je; ‘en

wat keerde, keert terug’.

Je zei het zo

vaak. Misschien dacht je niet

aan het onomkeerbare uur

der ontmoeting. Daar

denk ik nu aan. Zo’n

keren van twee zoekers in zee

naar elkaar. Je werd

in een ‘Vissen’-land

– Indië – geboren.

Maar je hart legde zich in

Amerika, onder Gemini.

‘Alweer een tweeling-

teken’, hoor

ik je nóg zeggen. Teken

van lerenden, vanouds huis

van Mercurius, beschermheer

van boodschappers der goden.

(4) Bij het horen van een duif op de schoorsteen drie hoog boven het fornuis, denk ik: ik hoop maar dat die beesten niet straks de rookafvoer dichtmaken

Toen ik jong was

– mijn dromen nog zo schaars

dat ik ze opschreef –

was dit groots geweest.

Een duif op mijn dak!

Boodschapper zeker des Geests

of Lichts of Hemels – geen

dom luid beest.

Nu: hier sta ik

in de keuken. Denk:

blijft bij alle koeren nog

het rookkanaal leeg?

Komt vanavond nog

mijn rook, mijn reukwerk

weg? Niet of u

een antwoord zult neer-

laten. Maar of er nog

een weg omhoog zal zijn –

door daken, door alle dichte

dromen heen.

--Lloyd Haft (uit Deze poelen, deze geest, Querido 2008)

In Hebreeën 10:20 heet het ‘vlees’ van Jezus in vele vertalingen een ‘voorhangsel’. Zo de Statenvertaling: ‘…op eenen verschen en levenden weg, welken Hij ons ingewijd heeft door het voorhangsel, dat is, door Zijn vleesch…’

In het oudere Nederlands was ‘bergvlas’ de benaming voor een asbestsoort.

Augustinus, Confessiones 1:1: ‘...onrustig is ons hart, tot het in U tot rust komt...’.

Een vast onderdeel van de Russisch-Orthodoxe vesperdienst is ‘Laat mijn gebed voor u zijn als reukwerk, mijn geheven handen als een avondoffer’ – Psalm 141:2, NBV-vertaling.

Achter Oud-Poelgeest (gedichten)

(1) Na een wandeling rondom Kasteel Oud-Poelgeest te Oegstgeest ben ik benieuwd of het water erachter eens doorvaart bood naar zee, en verdiep ik mij in oude naslagwerken

en wat wij ervan zeiden werd

een deel van wat het is

- Wallace Stevens

Is dit nog te noemen

vaarwater, deze tussen

zwijgende oevers nog

glimmende tocht?

Een varen, een veren

tussen modder en moeder,

niets en iets, altijd twee,

een welven van de mond.

In onze taal nu één, gesloten.

Poel: ‘ondiep stilstaand water;

andere naam van de hel’.

Wat men eens verstond

wordt niet meer gehoord:

‘open, bevaarbaar water

dat de Poel geheeten wierdt’ –

klinkt of komt of kromt

er niet in mee. Klinkt er echt

geen vaart meer in? –

een ‘poel’ waarin

nog vastgeklonken

namen, waar ik mij nu over

buig, staande aan deze

rand, altijd rand tussen de broek-

en de geestgronden.

Ik die wilde beschouwen –

water nergens vliet,

altijd spiegel,

zelfs de aarde eronder

nergens zwaar,

altijd lijst alleen,

licht in mijn handen –

ook ik kom

nu langzaam bij de oever

die niet ziet maar alle zienden

donker houdt, zinnengebonden,

af van zinloos worden.

Namen zijn er.

Zij wringen niet als wier,

kolken niet als koren.

Zij doemen, varen op.

‘Heel de natuur is maar een woordenboek’

zei een Franse dichter. Maar nee:

wij vernoemen niet alleen,

wij verbossen,

veraarden. En

hoe meer van ons aarde

hoe dieper erover bouw-

land, lees geestgrond.

Onze naam is geest:

hogere grond als zand erover,

altijd stollend samenstel

van glimmer én van kwarts, lost

niet langs deze oever op.

Daarvan zien wij, varen wij uit:

bestaande armen, niet tot zwijgen

machtige zeemonden.

(2) Op het punt terug te keren na een boswandeling te Oud-Poelgeest kijk ik om en zie op het bordes van het Kasteel een jonge man en vrouw staan, die juist terwijl ik naar ze kijk luidkeels ruzie beginnen te maken, waarbij zij elkaar ook slaan en trappen

Vanouds wordt doorgegeven:

ook bomen luisteren,

fluisteren naar goden.

Beuken naar Chronos

heer van de tijd, eiken naar

Mars van de oorlog.

Maar waar klinkt nu, wie spreekt er nog

vrede op dit erf?

Tussen de eikenloof-

tanden breekt een licht,

een late dag,

een al te hoge,

te verre, zich-

zelf genoeg.

Ik mis haar hier, der goden

koppelaarster. Haar stralen, de eens hoog-

koperen zijn vervaald, niet meer de speren

die staken, drongen door,

dieper, tot op mensenhartenhoogte.

(3) Ik weet niet meer of ik de aarde Moeder of Vader zal noemen, want ik zie dat oudere woordenboeken ‘geest’ in de betekenis ‘geestgrond’ soms bij de mannelijke substantiva indelen, soms bij de vrouwelijke

Wat zal er over ons nog

vaderen? Wie zullen wij

moederen? Moeten we ’t

vragen aan de grote moede

aarde? – die klomp

kou, homp nood?

Eén kloot zwijgen

die wacht op een roep,

een op of af van ons.

Want van ons alleen

is het zeggen,

noemen,

waar willen hebben.

‘Vaderland’? Ik bewoon je.

‘Moederstad’? Ik beken je.

Begraafplaats, we houden je groen.

(4) Lopend tussen de oude zeer hoge beuken langs de oprijlaan van Kasteel Oud-Poelgeest bedenk ik dat nieuwere etymologische woordenboeken het woord ‘boek’ niet meer in verband brengen met‘beukenhout’

Goed dan –

uit dit bos komen geen

boeken meer voort –

wel baby’s. Want er wil

méér dan geweten:

gezien. Gebroken

geeft de bast hun ogen

door, laat ze

dóór die ogen –

open en uitgebleven

in het torenende breken

van de grote groene boom.

(5) In mijn zestigste levensjaar kijkend naar groen mos aan de schaduwkant van de oude beuken achter Kasteel Oud-Poelgeest denk ik aan de beschrijving door Jan Wolkers van de vervallen toestand binnen het Kasteel ruim zestig jaar geleden

Deze poelen, deze geest –

hier komt geen steen

omheen, geen slot.

Niet op oud behang,

niet op bladder of wand

is aangegeven onze,

déze komst.

Onder roest en rucht gebleven

onderaan de wortel

blad: groen dat wacht

waar schelte mindert,

zomer niet meer gonst.

Hier horen wij:

tongen van een stilte

door een zachte bries ommond,

wind die de vroegere voegen schoont,

leest tot in laatste

vluchten van stof.

Hier klinkt geen vale

letter meer, geen

recht of krom,

geen lezen meer

door lebberlippen,

slobbertongen,

kelen met hun lelletjes,

huigen die bleven hangen

in ellende die ze zongen

en beukentoppen moesten leren noemen

‘bladerdak’,

schaduw eronder

‘kleed’ – zwart van al dat

zware noemen, vóór onze dag al

doodgedongen.

Niet meer zal geleer of geleuter

omfloersen, omvloeken

wat wij hier al ziende vonden.

Wat wij hier zullen horen is

geen dodentelgentaal, geen

delgen van óns

woord. Hier, aan de donkere

wijdere kant van de boom, dijt

dit. Mos:

een ander licht,

groen niet af te lezen,

dieper dan de zon.

Aan de rand van de groei ten hemel

gebleven als wij, buiten de stort van het doldagend

licht ten onder –

een eigen licht,

niet meer

vermaand, niet verzonnen.

Waar wij naar toeblijven –

hier klinkt geen steen

omheen, geen slot.

Aan ons het woord dat wacht.

--Lloyd Haft (uit Deze poelen, deze geest, Querido 2008)

_________

NOTEN:

Woordenboek der Nederlandsche Taal, iv, 752: ‘Poelgeest, dat, als grenzende aan de eene zyde aan de poel- en broekgronden der Maarne, of den Poel, en aan de andere zyde aan de Oegstgeester geestlanden, natuurlyk een poelagtige geestgrond is...’

Woordenboek der Nederlandsche Taal, xii (2), 2949: ‘De Vaart van Leiden naar Haarlem, die hier omtrent (t.w. nabij Poelgeest) eertyds de Poel geheeten wierdt...’

Woordenboek der Nederlandsche Taal, xxvii, 812: ‘Zand...Door de natuur vergruisd gesteente dat uit losse, fijne korrels kwarts en glimmer bestaat, onoplosbaar is in water...’

Franck’s Etymologisch Woordenboek der Nederlandsche Taal, tweede druk door Dr N. van Wijk, 1912, p. 76: ‘...oorspr. “schrijftafeltje van beukenhout”...’

Jan de Vries/F. de Tollenaere met medewerking van A. J. Persijn, Etymologisch Woordenboek, 1997, p. 86: ‘Maar boek is niet van beuk afgeleid’.

Jan Wolkers, De Walgvogel, p. 88: ‘In de grote zalen boven was een ontstellende ravage aangericht. De Duitsers hadden alles kort en klein geslagen, deuren ingeramd, met bijlen leek het wel op het gedecoreerde houtwerk van deursponningen en raamlijsten ingekapt. Stukken behang zo groot als beddelakens hingen van de muren...’