Brief bio sketch

Lloyd Haft (1946- ) was born in Sheboygan, Wisconsin USA and lived as a boy in Wisconsin, Louisiana and Kansas. In 1968 he graduated from Harvard College and went to Leiden, The Netherlands for graduate study in Chinese (M. A. 1973, Ph. D. 1981). From 1973 to 2004 he taught Chinese language and literature, mostly poetry, at Leiden. His sinological publications include Pien Chih-lin: A Study in Modern Chinese Poetry (1983/2011; published in Chinese translation as 发现卞之琳: 一位西方学者的探索之旅 in 2010) and A Guide to Chinese Literature (with Wilt Idema, 1997). His liberal modern Dutch reading of Laozi's Daode jing was published as Lau-tze's vele wegen by Synthese in September 2017. His newest books in English are translations: Herman Gorter: Selected Poems (Arimei Books, 2021), Zhou Mengdie: 41 Poems (Azoth Books, 2022), and Totally White Room (Poems by Gerrit Kouwenaar, Holland Park Press, 2023). He has translated extensively into English from the Dutch of Herman Gorter, Gerrit Kouwenaar, and Willem Hussem, and from the Chinese of various poets including Lo Fu, Yang Lingye, Bian Zhilin and Zhou Mengdie.



Since the 1980s he has also been active as a poet writing in Dutch and English. He was awarded the Jan Campert Prize for his 1993 bilingual volume Atlantis and the Ida Gerhardt Prize for his 2003 Dutch free-verse readings of the Psalms (republished by Uitgeverij Vesuvius in 2011). His newest books of poetry in Dutch are Intocht (Introit) and Beluisteringen (Soundings), published by Uitgeverij Van Warven in November 2023, and Kruipruimte (Crawlspace), published by Arimei Books in November 2024. After early retirement in 2004, for a number of years Lloyd Haft spent much of his time in Taiwan with his wife Katie Su. In June 2019 he was named a Distinguished Alumnus of National Taiwan Normal University. In addition to writing and translating, his interests include Song-dynasty philosophy and tai chi. For many years he sang in the choir of a Roman Catholic church of the Eastern Rite in The Hague.



Showing posts with label verhalen. Show all posts
Showing posts with label verhalen. Show all posts

Friday, September 16, 2011

Als ambtenaar belast (verhaal)

(uit Optekeningen over het Uitzonderlijke uit een Sinologisch Studeervertrek 漢齋誌異 van Lloyd Haft)

Het was half november en ik zat inmiddels al twee maanden in China – een ontroerende, bitterzoete tijd, want juist in deze maanden, najaar 1979, kwamen de tegenstellingen, de tweeslachtigheid van het leven in alle China’s, oud of nieuw, schrijnend en onvergetelijk op de buitenlander af. Het land was bezig zich open te stellen, heette het. Westerlingen, onder wie ik als een van de eersten, werden er toegelaten zoals tijdens het Mao-bewind niet meer het geval was geweest. Wie Chinees sprak, mocht zelfs zonder begeleider de straten op, de wijken in.
        Maar eenmaal in die wijken, wat dan? De inwoners, van wie er vele nooit eerder blanke mensen van dichtbij hadden gezien, staarden wel, maar hielden zich op een afstand. Het bewind was nog maar kort daarvoor veranderd, en er kon ieder ogenblik een nieuwe wisseling komen. De menselijke gevolgen van het vorige bewind waren zo gruwelijk geweest dat het voorlopig als een onpatriottische daad gold er zelfs over te spreken. De nieuwe leiding scheen nu weliswaar buitenlanders in de Chinese steden te gedogen, maar de consequenties van in het openbaar gesignaleerde omgang met hen lieten zich niet overzien. Voor de gewone burger was het in ieder geval het veiligst om geen contact met hen te hebben.
        Het was mij in Peking overkomen dat mensen aan wie ik de weg vroeg zich zonder één woord omdraaiden en wegliepen. Ook was ik weleens in een restaurant net zolang door het bedienend personeel genegeerd tot ik vanzelf weer verdween.
        Maar dat was Peking geweest, en nu zat ik sinds een paar dagen in Shanghai. Hier waren veel meer mensen die zich waagden aan een gesprek met mij, of die op nogal onhandige wijze probeerden mij ertoe uit te lokken. Er waren jongeren die mij op straat achternaliepen, keihard de herkenningsmelodie fluitend van de Amerikaanse kortegolfzender The Voice of America. Anderen vroegen of ik hen kon helpen met een zinnetje uit English for Beginners. Een enkele maal kreeg ik zelfs tussen neus en lippen door te horen dat het Chinese volk heimelijk tegen het communisme was, dat men besefte onder een tirannie te leven en dat westerse democratische idealen veel aanhang genoten. Er leek wel iets te zitten in het klassieke onderscheid tussen de sobere, correcte ‘Peking-cultuur’ en de ‘Shanghai-cultuur’, die eerder kosmopolitisch, liberaal, zelfs een tikkeltje flamboyant kon zijn.
        Maar de flamboyance anno 1979 strekte zich nog niet uit tot man-vrouwrelaties tussen Chinezen en buitenlanders. Nederlandse studenten in Nanking hadden mij met grimmig gelach het verhaal verteld van een Chinese student wiens studiebeurs gedurende lange tijd werd ingetrokken omdat hij één keer een westerse studente achter op zijn fiets had meegevoerd. Onder de buitenlandse vertegenwoordigers en onderzoekers ging het gerucht dat de Chinezen opzettelijk nooit lang achter elkaar dezelfde vrouw als tolk of gids voor een mannelijke gast lieten optreden.
        Uit mijn eigen ervaring wist ik dat het de Chinese meisjes zeker niet ontbrak aan belangstelling voor de buitenlandse man. Maar ik wist ook dat die belangstelling, om door de smalle poort van een vijfduizend jaar oude moraal heen te kunnen, zich langs zulke subtiele wegen moest uiten dat je soms wel een ingewijde moest zijn om de tekenen ervan op te vangen. Daarbij kwam mijn sinologische opleiding mij goed van pas.
        Ik wist dat de meisjes – toen nog allemaal in hetzelfde slobberige broekpak gestoken, de enige verrassing was blauw of groen – waren opgegroeid in een cultuur die wat relaties betreft een strikte scheiding aanbracht tussen de begrippen ‘persoonlijk’ en ‘intiem’. Er was sprake van een ‘persoonlijke’ relatie zodra men elkaar kende en, vooral, met elkaar te maken had binnen een openbaar kader dat een naam had. Men was ‘dienster’ tegenover ‘hotelgast’, ‘verkoopster’ tegenover ‘toerist’, eventueel ‘studente Engels’ tegenover ‘Engelssprekende westerling’. Zo’n relatie was ‘persoonlijk’ in die zin dat men elkaar kende, met elkaar samenwerkte en dus wederzijds mocht bestaan. Maar het was allesbehalve ‘intiem’ – immers, voor het herkenbaar (dus goed) werken van het publieke kader was het niet nodig dat één of beide partijen er een bijzonder tintje aan zouden geven. Samen vlot functioneren moest genoeg zijn. Voor het botvieren van je emoties had je weer – ja, wat had je daarvoor? Officieel: je revolutionaire inzet. In de praktijk: je als zodanig erkende vriendschappen, die daarmee ook al iets van een kader hadden. Verder de omgang met broertjes en zusjes...
        Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan, en in de loop van die duizenden jaren van encadrering hadden de Chinezen schitterende technieken uitgevonden om dingen die niet gezegd mochten worden, toch te zeggen, desnoods juist door de onmiskenbare overdrevenheid waarmee ze werden vermeden. Hoe vaak had ik mijn studenten in Leiden niet gewezen op de passage uit het negende-eeuwse verhaal Yingying, waarin de jongen en het meisje, die dadelijk aan een onweerstaanbare verboden hartstocht zullen toegeven, elkaar voor het eerst ontmoeten? ‘Misnoegd wendde zij zich van hem af, alsof zij zijn aanwezigheid niet verdragen kon’. Het eerste teken van liefde is dus een vertoning, niet eens van onverschilligheid, maar van een opvallende afkeer.
        Natuurlijk paste het niet bij de meisjes in de twintigste-eeuwse hotels om zich kennelijk afkerig van de betalende gasten te gedragen. Maar een overdreven stiptheid, een werkelijk onwaarschijnlijke correctheid, kon dezelfde functie hebben. Op een keer ging ik naar de kiosk van mijn hotel in Peking om een exemplaar van Newsweek te kopen. In het oogcontact dat ik met de verkoopster had meende ik even iets kaderloos te voelen. Onmiddellijk dacht ik bij mijzelf: onzin, wat voor geile, tienerachtige flauwekul is dit nou weer van je. Maar toen wendde het meisje zich helemaal van mij af en ging over tot het stuk voor stuk inspecteren van alle Newsweeks uit de hele stapel. Zij hield ze tegen het licht, keek of de voor- en achterkaften wel onbeschadigd waren. Uiteindelijk bevond zij een bepaald exemplaar waardig om aan mij te worden verkocht. Ik begreep wat zij bedoelde.
        Uiteraard werd er niet over gesproken. Maar in zo’n sfeer kon een zeer spannende vicieuze cirkel ontstaan waarbij de angst voor de in politiek opzicht verboden gevoelens juist kon leiden tot soorten van vermijdingsgedrag die je nauwelijks meer kon onderscheiden van de traditionele uitingsvormen van diezelfde gevoelens! Hoe indirecter je elkaar toesprak, des te langer klonken de woorden na.
        Soms werd dit mechanisme nog sterker aangedreven door de naar mijn smaak volstrekt overbodige schaamtegevoelens die veel Chinezen hadden over de technische middelmatigheid van de voorzieningen in hun land. Als een gloeilamp in je kamer het niet meer deed, begonnen ze al over de wetenschappelijke achterstand die China tijdens het vorige regime had opgelopen en over de vooruitgang die nu zou volgen als iedereen meewerkte. Men wilde iets dóen, een gebaar naar je maken, om er zeker van te zijn dat je toch écht met prettige herinneringen aan China zou terugdenken.
        Dat kon weleens uitlopen op een onbestemde maar uiterst geladen sfeer, een mengsel van aantrekking, angst, nieuwsgierigheid, schaamte, verwarring, vreugde en alles wat zich nog meer kan voordoen wanneer rassen- en nationale verschillen ten top gedreven en tegelijk doorbroken worden in het moment van menselijke herkenning.
        Zelfs in het kille, noordelijke Peking was ik weleens terechtgekomen in zo’n draaikolk van oncontroleerbare exaltatie, van wederkerige gevoelsintrige die geen feitelijke leegte kapot kon krijgen. En nu zat ik in Shanghai, waarvan de naam voor mij vroeger al een synoniem was geweest voor alles wat ver, verboden en exotisch was...
        Het was al vier uur geweest, en sinds de ochtend had ik vele uren gelopen. Ik was zo naïef geweest een wandeltocht te ondernemen vanaf mijn hotel in de voormalige Franse Concessie helemaal tot aan de haven met de prachtige Bund, en terug. Op de plattegrond leek het best een beloopbare afstand, maar ik had geen rekening gehouden met het aantal mensen dat ’s middags op straat zou lopen, dringend, slenterend, stilstaand, kopend en verkopend, en bij dat alles vreselijk schreeuwend.
        Ik kwam nauwelijks meer vooruit. Behalve dat ik nog moe was van de overtocht uit Peking, had ik niet zo best geslapen; de Duitse wetenschappers die naast mij in het hotel zaten waren de halve nacht opgebleven om te zuipen en herrie te maken. Ik realiseerde mij ineens dat ik echt heel moe was. In die dagen waren er geen openbare taxi’s in Shanghai; zo’n volle Chinese bus instappen was net zoiets als jezelf vrijwillig op een ciderpers leggen, en ik begon eraan te twijfelen of ik mijn hotel nog wel kon halen. Ik trilde al een beetje en had erge dorst.
        De mensenmassa waarin ik vastgeklemd zat bewoog zich als een walvis verder. Ik kon niet duidelijk zien waar wij met z’n allen heen geraakten, maar bewegen deden we wel, volgens wetten die het individu te boven gingen. Op een gegeven moment staken we een straat over, de massa begon zich naar twee kanten te verdelen, en door het gewoel van legerjassen en ledematen heen ontwaarde ik op enige afstand een paar kisten op de grond met kleurige voorwerpen erin. Fruitverkoop! Met moeite slaagde ik erin mij aan de gedwongen mars der schuifelaars te onttrekken en bij de fruitkraam te komen.
        En daar stond ik ineens, trillend, zwetend, licht hijgend, tegenover een verkoopster van wie ik onmiddellijk wist dat ik haar eerder gekend had. Het was onmogelijk en toch wist ik het. Wij zagen elkaar recht in de ogen, en op hetzelfde ogenblik barstten wij beiden uit in een glimlach die niets meer met politiek of nationaliteit van doen had. Het duurde maar een seconde of we keken weer weg, want dit was China, 1979, en wij waren omringd door nieuwsgierige naasten.
        Ik stond perplex, maar van mijn moeheid was geen spoor meer te bekennen. Van de ogenblikkelijke herkenning was iets verkwikkends uitgegaan. Ik voelde me niet meer buitenlander in China; ik was weer mens onder de mensen.
        Maar wie was het meisje? Als ik in die dagen in reïncarnatie had geloofd, had ik gezegd: O ja hoor, da’s die! Maar ik was toen nog maar kort in China en geloofde nog in westerse psychologie en dergelijke dingen meer. Terwijl ik mijn blik over de appels en mandarijnen liet gaan, dacht ik: misschien is ’t niet waar, je zult wel neurologisch wat overbelast zijn, je bent zoveel alleen geweest en het is een aardig meisje, je was daarnet zo moe, je bloedsuikerspiegel zal wel erg laag zijn nu, en dat slaat terug op de psyche...
        ‘Dag, meneer de buitelandse gast, mag ik u helpen?’
        Ja, zeker kende ik die stem ook! Maar ik durfde het niet te zeggen, want er kwamen steeds meer mensen bij en ze keken allemaal!
        ‘Och ja, ik wilde graag twee appels en een stuk of vier van deze mandarijnen’.
        Ondanks het aantal dringende klanten haastte het meisje zich niet. Het leek wel of ze eerst alle appels drie-, viermaal in haar handen moest nemen om eindelijk voor mij twee goede te vinden. Bij de mandarijnen ging het net zo. Toen haalde zij ergens achter de kisten vandaan een zak te voorschijn, van het soort dat ze in China maken uit aan elkaar geplakte pagina’s van oude boeken. Daar legde zij eerst zeer voorzichtig lange slierten in van een of ander pakspul, en toen werd eindelijk mijn fruit ingepakt en overhandigd. Terwijl ik betaalde, vroeg ik hoe ver het was naar het hotel.
        ‘Vier straten verder, aan uw linkerhand. Verblijft u daar?’
        ‘Ja’.
        ‘En voor hoe lang bent u hier?’
        ‘Nog twee weken’.
        ‘Wat fijn. U komt toch zeker nog eens langs voor u weggaat?’ Ondertussen was ze al een andere klant aan het bedienen, en de mensen staarden écht.
        ‘Dat zal ik zeker doen. Dank u wel, en tot ziens!’
        Ik zag, voelde, merkte niets van de weg terug naar het hotel, want twee wonderlijke beelden, elkaar afwisselend, zweefden de hele weg voor mij uit. Het eerste was van een appel die heerlijk in het zonlicht glansde, maar telkens even veranderde in het gezicht van de appelverkoopster; er was ook een soort lijst omheen, gevormd door bloesems van een appelboom die ik lang, lang geleden gezien had, als heel jong kind, op een boerderij.
        Het tweede beeld had te maken met het sliertvormige inpakmateriaal dat het meisje gebruikt had. Het waren nu lange, blanke rietstengels geworden die geweldig wuifden, ik wist niet waar, maar er was iets kouds, woests, zelfs iets dreigends mee aan de hand.
        Om en om sleepten de twee beelden mij achter zich aan, maar tegen de tijd dat ik in het hotel terugkwam kwam een derde beeld op, dat duidelijk een nog diepere samenvloeiing van de eerste twee betekende. Het was niet zozeer een beeld als wel een gedicht – een Chinees gedicht uit de Shijing, de oudste verzameling Chinese poëzie, die van vele eeuwen voor Christus dateert:

In de wildernis een dode hinde,
blank riet eromheen.
Er is een meisje, denkt aan lente.
Een knappe man krijgt haar mee.

In ’t bos struiken,
in de wildernis een dode hinde,
blank riet een bundel.
Er is een meisje als jade.

Langzaam, zachtjes zachtjes.
Beroer mijn ceintuur niet,
laat de hond niet blaffen.

Sinds ik dit gedicht voor het eerst gelezen had als student in Leiden, was ik het nooit meer vergeten. Later had ik het weleens met mijn studenten gelezen; wij hadden ook aandacht besteed aan de vertaling van Ezra Pound, die het niet kon laten om het gedicht als gedicht te verpesten door een zelfverzonnen regel erin te smokkelen: ‘Zo dood als de hinde is (haar) maagdelijkheid’. Daarbij had ik gezegd: waarom moest het weer zo nodig een vergelijking worden? Waarom wou hij het weer begrijpelijk hebben, ten koste van de schoonheid, het onvergetelijke zo-aangetroffen-zijn van de beelden?
        In mijn kamer aangekomen dacht ik, terwijl ik al naar pen en papier greep: waarom moet het altijd zo duidelijk zijn, zo of-of? Waarom moet het glimlachende meisje eigenlijk hetzelfde zijn als een soort dood dier? Waarom mag ik niet én Gast én Man zijn?
        Ik ging aan het bureau zitten en schreef binnen drie minuten een gedicht:

Appelverkoopster

Toen ik het voor ’t eerst
las, kon ik even
geen adem meer krijgen –

dat gedicht uit de oudheid
over een hinde die in het bos
dood lag, toen het lente moest worden.

Dat jij appels verkoopt
staat daar nu los van:
’k lust er wel een.

Aan je kraam, aan je kratten hangt
geen bel van koper,
geen jade hanger.

Alleen een appel hoef ik,
een gouden, gewone:
pak ’m voor me in.

Leg ’m als het kan tussen
bladeren, met blank riet
eronder, en erover.

Toen het gedicht af was, dacht ik ineens weer aan mijn droge keel. De eetzaal zou inmiddels al geopend zijn, en daar hadden ze Chinees bier van het heerlijke merk Qingdao. Terwijl ik opstond en langs de marmeren trappen naar beneden snelde, dacht ik: als je zo’n gedicht schrijft, ben je wel honderd procent op zijn Chinees bezig. Ook zij gebruiken een toespeling, iets uit een oud gedicht of verhaal, wanneer het eigenlijk gaat om iets in het heden dat te pijnlijk of te gevaarlijk is.
        Ik dronk die avond veel bier en bestelde opzettelijk vette, machtige gerechten die een dempende werking op de hersenactiviteit zouden hebben.

De volgende dagen had ik het zeer druk met het voeren van gesprekken op allerlei universiteiten en instituten. De autoriteiten stonden mij graag te woord en ik maakte dagelijks veel aantekeningen, die ik ’s avonds moest ordenen en bewerken. Maar op de achtergrond van alles, net alsof er de hele tijd een televisie op een andere zender aan stond, bleef ik denken aan het meisje, de appel, de hinde, het riet. Vooral op ogenblikken dat de druk van het werk opeens wegviel en ik weer alleen was, zoals toen ik in de taxi stapte die mij na een interview weer naar het hotel zou brengen, kwam die tweede, innerlijke sfeer naar boven. Het leek iedere keer wel of het in de tussentijd duidelijker, omlijnder, uitgewerkter was geworden. Voor de buitenwereld onderzocht ik dag en nacht het China van 1979, maar tegelijkertijd was ik in de oudheid met dat meisje bezig. Het was onmogelijk en toch wist ik dat het zo was.
        Ik zat weer in zo’n draaikolk. Ik had een traditie aangegrepen om afstand te nemen van mijn eigen gevoel, maar juist door de ingebouwde dynamiek van die traditie werd het gevoel nog oeverlozer, archetypischer, onweerlegbaarder. Door een soort ‘Chinees’ gedicht op het meisje te schrijven, was ik juist nog onherroepelijker vervallen in de rol van zo’n hoge Chinese ambtenaar in het oude Keizerrijk, belast met het toezicht op culturele zaken, die tijdens een werkverblijf in het Zuiden niet kan verhinderen dat zijn oog op een plaatselijk meisje valt...op wie hij dan een gedicht schrijft.
        Het was onzin, maar dan van het soort dat je je leven lang bijblijft. Had Slauerhoff, die oude China-ganger, ook niet gezegd: ‘Alleen in mijn gedichten kan ik wonen’?
        Ik wist dat met het schrijven van het gedicht de relatie, objectief gesproken, haar hoogtepunt al was gepasseerd. De vrucht was geworpen, over een week kon ik met een gerust hart Shanghai verlaten. Hoewel...in de stof, in de vorm, waren we nog niet helemaal klaar. Er moest ook nog afscheid worden genomen.
        Er kwamen weer een paar onbezette middagen. Het weer was prachtig, hoewel nu echt herfstachtig koel, en ik maakte weer lange wandelingen door de stad. Natuurlijk kwam ik steeds langs de fruitkraam.
        Het leek wel of het meisje zich iedere keer ingetogener gedroeg, terwijl ik juist altijd een voorkeursbehandeling kreeg die ik ronduit gênant vond. Alleen het beste was goed genoeg voor mij, al moest het uit een nog niet aangebroken kist worden gehaald. En iedere keer zei zij een paar woorden tegen mij, waarbij ik het gevoel had dat haar stem iedere keer nog ingehoudener klonk.
        ‘Bent u voor uw werk hier?’
        ‘Ja, ik praat met de universiteiten en instituten over het literatuuronderwijs in China’.
        ‘Wat fijn. Wel, wij zijn allemaal heel blij dat u hier kunt zijn, en wij hopen dat uw werk een groot succes zal zijn’.

Op een van die laatste, prachtige middagen, toen ik een paar appels had gekocht en op mijn wisselgeld stond te wachten, vroeg het meisje zonder mij aan te kijken: ‘Heeft u voor straks ook een warme jas, voor de winter?’
        Klopt, dacht ik, we doen het precies goed, helemaal zoals Het Moet. Ik herinnerde mij de passage, tegen het einde van Yingying, waarin het meisje, als het eigenlijk al vaststaat dat zij de jongen nooit meer zal zien, hem nog een brief schrijft waarin ze hem op het hart drukt zich warm te kleden tegen ‘de koude wind’.
        ‘Ja’, zei ik, ‘ik heb een goede jas’.
        ‘Gelukkig. En wanneer gaat u precies naar Peking terug?’
        ‘Overmorgenochtend’.
        ‘O, dan kunt u misschien morgen nog komen om iets voor op reis te kopen’.
        Ik beloofde het te doen. Ik was het toch al van plan geweest. Inmiddels was ik al sinds dagen geobsedeerd door de kwestie wát ik haar ten afscheid zou kunnen geven. Voor mijn eigen gevoel moest er wel iets worden overhandigd, een symbolische en toch ook tastbare afsluiting. Het probleem was iets te bedenken dat onmogelijk, zelfs na jaren, politiek compromitterend voor haar zou kunnen zijn. Je moest ervan uitgaan dat zij, zoals de meeste Chinezen, zo goed als nooit echt alleen zou zijn; ook het kleinste voorwerp dat ik haar zou geven, kon altijd worden opgemerkt, en bij een eventuele toekomstige politieke campagne zou zij al haar persoonlijke bezittingen moeten kunnen verantwoorden.
        Terwijl ik in de stad terugkeerde, liep ik de overwegingen weer na. Hoe dan ook moest het niet iets zijn dat je alleen van een buitenlander kon hebben gekregen. Ook kon het geen opvallende geldelijke waarde hebben. Er moest geen zweem van ‘bourgeois decadentie’ of ‘hebzuchtig individualisme’ aan kleven. Aan de andere kant moest het wél leuk zijn, anders gaf ik het haar toch niet?
        Kon ik haar een klein Nederlands of Amerikaans muntje geven? Zou ze zich daar onderuit kunnen praten, later, hoe ze daaraan gekomen was? Op straat gevonden? Tussen het geld tegengekomen? Nee, dacht ik, toch te link.
        En een pen, een ballpoint? Ik gebruikte zelf een pen uit een Chinese winkel – maar ja, wist je veel of dat model nooit door mensen van haar soort gebruikt zou worden. Ook weer te opvallend, bovendien zou je veel aandacht trekken met het aanreiken van zo’n pen.
        Ik was inmiddels weer moe. Ik was weer een heel stuk in de richting van de haven gelopen en het werd weer zo’n zee van mensen om mij heen. Ik stak een straat over en zag plotseling hoe twee zeer jonge kinderen mij vanaf de andere kant aanstaarden. Ze waren duidelijk broertje en zusje. Toen ze zagen dat ik keek, fluisterde zij iets in zijn oor, waarop beiden begonnen te glimlachen en mij hartelijk toewuifden. Ik glimlachte terug en riep, toen ik al dichterbij was: ‘Dag jongens!’ Zij lachten, draaiden zich om en verdwenen weer de grote zee in, maar in die draaibeweging viel het mij op dat zij beiden vóór op hun jasje een rode ‘Peking’-button droegen, gewoon zo’n souvenir –
        Ja! Dát zou het worden. Ik had ook zo’n button met de naam ‘Peking’ en een gestileerde afbeelding van het Culturele Paleis van het Arbeidersvolk. Die zou ik zonder bezwaar als afscheidscadeau kunnen gebruiken, iets gewoons en toch iets van mij...
       
Terug in het hotel, na een uitgebreid avondmaal en ettelijke glazen Qingdao, realiseerde ik mij dat ik er met de button nog niet was. Want ik moest ook een manier verzinnen om het haar te geven, een persoonlijke en toch onopvallende manier, onder al die toeziende ogen.
        De hele avond kwam ik er niet uit. Ik ging eerst naar de bioscoop en maakte daarna weer een lange wandeling, maar ik kon toch niet beslissen of ik niet van het hele plan zou moeten afzien. Stel dat er zo’n rechercheur in burger bij stond, zo’n maoïstisch type, net op het ogenblik dat ik tegen het meisje zou zeggen: Dit is voor jou. En was het allemaal eigenlijk niet maar erg kinderachtig, eigenlijk een beetje gek van mij? Aan de andere kant, god, zoiets onschuldigs, het moest toch kúnnen...
        Die nacht sliep ik niet goed. De button was een principe-beslissing geworden en ik wist er geen raad mee. Mijn gedicht zou pas echt voltooid zijn, de werkelijkheid van de wereld waarin het ontstaan was zou pas bevestigd zijn, wanneer de button overhandigd was. Maar hoe kon ik het in die grote wereld daarbuiten geloofwaardig maken, hoe kon ik de button ‘brengen’ terwijl niemand, juist ook niet het meisje, mocht weten dat het gedicht bestond?
        Tegen de morgen besloot ik definitief ervan af te zien. Er zaten te veel kanten aan die ik te moeilijk vond. Moe, hoofdpijnerig en vervuld van ernst ontbeet ik in m’n eentje. Ik ging de stad in, deed futloos enige boodschappen en hing wat in een boekwinkel rond. Het leek die dag wel of iedere derde persoon een button droeg, ik had ze nooit eerder zo opgemerkt.
        Laat op de morgen vatte ik dan toch moed om voor de laatste keer naar de fruitkraam te gaan. Ik beeldde me in dat er wat vroeger op de dag nog niet zo heel veel mensen zouden zijn, maar toen ik aankwam, leek het nog erger dan ooit tevoren. Het meisje zag er al helemaal overbelast uit van de drukte en inspanning. Zij zag mij eerst even niet, en in dat ogenblik drong het pas tot mij door hoe werkelijk mooi zij was. Ik had haar gezicht eigenlijk nog nooit goed gezien; ik had haar meteen zo op mijzelf betrokken en in mijn gedachten verwikkeld dat ik niet had geweten hoe zij er als tegenwoordig mens uitzag. Weergaloos, dacht ik nu, mét die pijn, mét die moed: dit is hét menselijke gelaat.
        Toen zag zij mij, en er flitste even zo’n uitdrukking van leed in haar ogen dat ik het als een steek in mijn eigen borst voelde. Maar toen zette zij onmiddellijk weer een brede glimlach op, van het soort dat de Chinezen noemen ‘met de huid glimlachen, maar niet met het vlees’.
        ‘Zo, u bent weer gekomen. Wilt u inderdaad nog iets voor op reis?’
        ‘Ja, gewoon weer een paar appels graag’.
        ‘Ja hoor. Wacht, ik zal ze dit keer voor u in een doosje doen, dat is veel beter voor op reis’.
        Zij draaide zich om en dook diep in een van de enorme draagtassen die achter haar stonden. Na zeer langdurig rommelen bracht zij daaruit een dunne kartonnen doos te voorschijn, die zij met een roze plastic touwtje had dichtgebonden. Het losse eind van het touw had ze weer tot een lus vastgeknoopt, zodat het geheel uiterst handig te dragen was.
        Zij noemde een prijs, die mij wel wat laag leek, en ik betaalde. Welnu, dacht ik, dit is het dan, het Grote Ogenblik.
        ‘Heel hartelijk dank’ zei zij, nog steeds ‘met de huid’ glimlachend. ‘Een voorspoedige reis! En komt u vooral bij ons terug, als u in de toekomst de gelegenheid krijgt!’
        ‘Ik hoop het wel; u ook bedankt’ was het enige dat ik zei. Ik wierp nog een laatste blik op haar, maar ze werd al door de volgende klant toegeschreeuwd en zag mij niet meer.
       
Eenmaal in de trein naar Peking gezeten begon ik eindelijk tot rust te komen. Ik had weer slecht geslapen, en door het vele verkeer in de stad was het toch nog vrij moeilijk geweest op tijd weg te komen. De trein was gelukkig niet vol. Als buitenlander zat ik natuurlijk in de eerste of ‘zachte-banken’-klasse en had een klein tafeltje tot mijn beschikking, waarop ik alvast de doos met fruit had neergezet.
        De trein was nog niet lang vertrokken of ik kreeg al zin in iets fris. Het meisje had de doos zo goed dichtgebonden dat het me echt moeite kostte hem open te krijgen, maar uiteindelijk lukte het mij het roze touw te verwijderen. Toen ik het deksel eraf haalde, zag ik meteen dat er in de doos veel meer zat dan alleen wat ik gedacht had te kopen. Behalve de appels zaten er zes mandarijntjes in van een duurdere variëteit die niet altijd te krijgen was. Ook een plastic pakje met een soort zoete koekjes. Maar wat mijn ogen het meest aantrok was een heel klein doosje binnen de doos. Het zat in een hoek, wat weggedrukt door de appels.
        Ik haalde het kleine doosje eruit. Het was van hetzelfde soort karton gemaakt als de grote doos. (Had het meisje ze allebei zelf gemaakt? Dat was in China heel wel mogelijk.) Ook dit doosje zat met roze touw vast, maar met enige inspanning kreeg ik het open. Toen moest ik nog even een dun laagje blauw schuimplastic verwijderen – en daar lag, op een miniscuul lapje gele stof met daaronder weer schuimplastic, een glimmend rode button met de naam ‘Peking’ en een afbeelding van het Altaar van de Hemel.
        Ik voelde een pijn, een warme schuivende beweging, diep in mijn buik. Ik dacht even: als ik nou maar niet misselijk word, hier, vanochtend, in deze Chinese trein. Tegelijkertijd had ik ineens ontzettende honger, zoals eigenlijk al een hele tijd niet meer.
        Ik keek van de doos op, en door het raam zag ik het daar liggen in de koele, vale novemberzon: het prachtige, door de eeuwen heen bezongen landschap van het Zuiden. Wat was dat, wat stond er op die velden? Gras, graan, riet? Opstaand blank spul, rank, dor, dat met de herfstwind meewuifde.

--Lloyd Haft (verschenen in China, Verhalen van een land, samengesteld door Daan Bronkhorst en Lloyd Haft, Meulenhoff 1988)

Saturday, January 29, 2011

Zware schepen (verhaal: deel 1 van 3)

ZWARE SCHEPEN

(uit Optekeningen over het Uitzonderlijke uit een Sinologisch Studeervertrek 漢齋誌異 van Lloyd Haft)

In september 1968 kwam ik als jong student uit Amerika in Leiden aan. Ik had in Amerika een bachelorsopleiding al achter de rug; ik was net voor de marine, en voor alle andere takken van de militaire dienst, afgekeurd op grond van mijn ‘geschiedenis van respiratorische aandoeningen’, en ik had een beetje geld op zak. Het Nederlandse collegegeld stelde in die dagen niets voor, en ik liet mij tegelijkertijd inschrijven voor Chinees en Japans. Ik woonde voor vijfennegentig gulden per maand in een ruime, goedverwarmde kamer bij Mevrouw van Sassen op de Stille Overvaart. Mevrouw van Sassen hield de kosten zo laag omdat zij, in haar woorden, ‘straks als fatsoenlijk mens het hiernamaals in’ wou. Ik herinner mij dat ik van die uitspraak van haar twee, voor mij toen nieuwe, woorden in het Nederlands leerde: ‘fatsoenlijk’ en ‘hiernamaals’.
        Ik leerde overigens vlug Nederlands. Ik had al in Amerika vrij goed Duits geleerd, officieel op de universiteit maar in feite zwaar steunend op onbewuste herinneringen van vroeger. Mijn vader was op de Stille Oceaan gesneuveld toen ik één jaar oud was, tijdens het laatste jaar van de oorlog. Daarna waren mijn moeder en ik bij haar ouders ingetrokken. Mijn overgrootmoeder leefde toen nog en woonde bij Oma. Zij was, hoewel in Amerika geboren, thuis Duitstalig opgevoed, en toen ik haar als peuter kende sprak zij met Oma nog altijd liever Duits dan Engels. Toen zijn bepaalde indrukken van die taal in mij gevestigd die later, ondanks de verschillen tussen ‘hoog-’ en ‘nederduits’, mij goed te stade kwamen bij het leren van het Nederlands.
        Toen ik in Leiden aankwam was Oma allang overleden, maar iets van haar stem klonk op uit de woorden die ik om mij heen hoorde. Vaak kreeg ik, terwijl ik op straat liep, eigenaardige gedachten als: als Oma hier zou zijn, zou zij zó dit winkelbord kunnen lezen, of: wat die marktverkoper net zei, dat had Oma waarschijnlijk nog kunnen verstaan. Zo eigenaardig waren die gedachten niet eens, want Oma zóu het allemaal reuze interessant hebben gevonden. Al tijdens haar leven had zij nooit een gelegenheid voorbij laten gaan om haar Duits te oefenen. Tijdens de oorlog had zij zich zelfs ontfermd over een stel Duitse krijgsgevangenen die bij haar in de buurt in een kamp waren ondergebracht; zij ging er weleens ’s zondags na de kerk op bezoek om met die eenzame Duitse knullen een praatje te maken en ze van Duitstalige bijbels en andere lectuur te voorzien, vaak samen met een kaffeekuchen die zij de avond tevoren had gebakken. Volgens mij heeft zij van die militairen ook een aantal Duitse volksliedjes geleerd die zij mij later leerde en die ik veel leuker vond dan andere Duitse teksten die zij soms zong, zoals Bist du bei mir, geh ich mit Freuden van Bach.
        De aanpassing aan het Nederlands gaf mij dus weinig problemen, en ook in andere opzichten ging het mij, in het welvarende, nogal zelfgenoegzame Nederland van toen, alleszins voor de wind. Dat Nederlanders vaak ook nog in andere werelddelen veel voetstappen hadden liggen, ja, daar zelfs hele levens achter zich hadden, werd mij gauw duidelijk na mijn opneming in het wat ongewone huishoudentje dat Mevrouw van Sassen erop na hield. Behalve ik waren er twee andere huisgenoten, die allebei uit Nederlands-Indië afkomstig waren. Ook Mevrouw van Sassen had vroeg in de jaren dertig met haar man en kinderen een tijdlang in Batavia gewoond, totdat haar man ongeneeslijk ziek bleek en naar Nederland terug moest; hij was al vóór de oorlog overleden.
        Van de andere huisgenoten heette de jongste Anny Thio. Zij was een Chinese vrouw, die als psychiater een vaste baan op een ziekenhuis had. Zij was ongetrouwd en zal toen ergens in de veertig geweest zijn. De andere, Geert Cornelisse, was een lange, blauwogige Hollander; ik heb later uitgerekend dat hij toen al bijna zeventig moet zijn geweest. Ook hij woonde alleen, in een paar kamers op de bovenste verdieping. Op zijn voordeur had hij een fraai koperen plaatje aangebracht, waarop stond: G. Cornelisse, Scheepsbouwkundig Tekenaar. Aangezien hij zeer veel tijd in zijn kamers doorbracht en het voortdurend over zijn ‘opdracht’ had, wist ik niet beter of hij werkte nog altijd. Wel merkte ik dat Mevrouw van Sassen telkens haar gezicht vertrok als hij het woord ‘opdracht’ liet vallen.
        Hoewel Mevrouw van Sassen, Anny en Geert geen van allen met hun Indische achtergrond te koop liepen, zorgde die achtergrond voor een sfeer in huis die onmiskenbaar ‘anders’ was. Niet alleen ik voelde dat; ik kwam er zelfs een keer achter dat ons huis in de hele buurt ‘Indië’ heette.
        Natuurlijk kwam de ‘Indische’ hoedanigheid onder andere in de eetgewoontes tot uiting. Er schenen vóór mijn tijd weleens woordenwisselingen met de buren geweest te zijn in verband met de overweldigende geuren die uit de keuken van Indië opstegen en zich tot onwaarschijnlijk ver in de omtrek verbreidden. Ook ik schrok hevig toen ik mensen voor het eerst sambal zo uit het potje zag eten, maar al gauw was ik tot ‘pedis’ bekeerd en vond ik de Hollanders maar kneuterig omdat zij, net zoals spoken in het Oosten, bang waren voor een beetje knoflook.
        Onder de eetgewoontes was er één die ik eerst voor oer-Hollands aanzag, maar die juist een bijzonder subtiele herinnering aan Indië bleek te zijn, die bewust als zodanig in stand werd gehouden. Iedere zaterdag was namelijk ‘soepdag’; dan werd er vlak na één uur onveranderlijk bij Mevrouw van Sassen een zelfgemaakte maaltijdsoep opgediend. Er was een vaste roulatie: de ene week was het Erwtensoep met Kluif, de volgende week was het weer Bruinebonensoep met Spek. ’s Zomers, ’s winters: altijd die heerlijke soep.
        Anny deed altijd daags tevoren de boodschappen en kwam dan bij Geert en bij mij om een kleine bijdrage langs. Als de soeptijd aanbrak, kwam Anny van het ziekenhuis thuis, daalde Geert vrolijk de trap af, en werd ik door deze of gene uit de boeken weggerukt en zowat lijfelijk erbij gesleept. Niet dat ik veel verzet bood, want ik vond de soep erg lekker – ik genoot van het gebakken dobbelsteentjesbrood dat we bij de erwtensoep kregen! – en als we bij elkaar zaten, dan begonnen de verhalen te komen, over vroeger.
        Alleen al het zien en ruiken van de soep leek bij mijn huisgenoten een ander soort tijd in te luiden. En in zekere zin was dat ook zo, want op dat uur deden ze met z’n allen iets trouw na wat tientallen jaren geleden, onder een andere zon en in een heel ander tijdperk van hun aller levens, ook gebeurde, en toen ook de overgang naar een andere tijd markeerde. Het scheen dat in Batavia, vóór de oorlog, er een bepaalde gelegenheid was geweest waar je iedere zaterdagmiddag, als het werk er om één uur weer opzat en het weekend begon, Erwtensoep met Kluif kon krijgen, of Bruinebonensoep met Spek. Ze hadden het toen in Indië gegeten als herinnering aan Holland; nu aten ze het in Leiden om Indië weer op te roepen. Hun manier om tot rust en geluk te komen was: samen teruggaan naar een vervlogen uur in hun leven waarin zij van rust en geluk hadden gedroomd.
        Maar niet alleen zij vertelden over vroeger, want zij waren gebrand op mijn verhalen over mijn eigen verleden in Louisiana. Net als hun Indië werd mijn Zuiden in de herinnering een oord van eeuwige zon, van jong geurend groen, en van een levensstijl waarin, alle economische achterlijkheid ten spijt, veel plaats was voor kleur en gebaar, waan en waardigheid, kleine waarheid en groot mysterie. Ik vertelde hoe wij als schooljongens stokken in de takken gooiden om de pecannoten los te slaan; net zo hadden zij vroeger mangga’s geoogst. Ik had het over voodoo; zij over goena-goena. Met verrukkelijke verontwaardiging beklaagden wij ons over de kleinheid van de Nederlandse magnoliabloemen, de eentonigheid van het eten, de mensonwaardige slechtheid van het klimaat.
        Zij gaven mij het gevoel een familielid te zijn dat opeens na lange tijd was teruggekeerd. Het was alsof zij mijn verhalen niet alleen interessant vonden maar ook belangrijk, alsof daarin iets vervat was waar zij al zeer lang op hadden gewacht, iets wat zij eigenlijk wisten maar wat alleen de getuigenis van mijn lippen kon bevestigen en tot werkelijkheid kon maken. Zelfs als ik de eenvoudigste dingen vertelde, namen zij mijn woorden gretig en aandachtig op, onder uitbundig knikken en glimlachen.
        Van mijn kant merkte ik iets soortgelijks. Hun leuke verhalen, de prettige dingen over het alledag van toen, vervulden mij met een vreemd soort schrijnende blijdschap, een smartelijk besef van onverklaarbaar medegevoel en onverdiend betrokken zijn. Als Geert mij vertelde wat voor merk bier hij vóór de oorlog dronk, als Anny nadeed hoe haar moeder ’s morgens de papau uit de ijskast haalde en in de stoomkoker overbracht, dan had ik bijna het gevoel té gelukkig, té gefascineerd voor één persoon te zijn; het was alsof ik het allemaal wilde vastleggen zodat ik het later zou kunnen delen, doorvertellen – maar met of aan wie, was nooit duidelijk. Juist in de ogenblikken van de meest aanstekelijk oplaaiende vreugde was het soms alsof er iemand over mijn schouder meeluisterde, iemand voor wie het erg belangrijk was dat ik het allemaal zo exact mogelijk registreerde en, vooral, er zoveel mogelijk van genoot.
        Dat eerste najaar werd mijn verjaardag in ‘Indië’ gevierd. De dag viel eigenlijk op donderdag, maar wij spraken af om elkaar zaterdag bij de soep te zien; dan kon Anny, die donderdags avonddienst had, erbij zijn. Toen het zaterdag was – het was die keer weer erwtensoep – begonnen we zoals gewoonlijk, met soep en toebehoren. Maar toen de eerste ronde afgelopen was, op het ogenblik dat Mevrouw van Sassen hoorde te zeggen: zo, lust er iemand nog wat, ik wél – ging Anny opeens naar de keuken en kwam terug met een prachtige cake, zo’n hoge met chocoladeglazuur, volkomen Amerikaans, op gepaste wijze bedekt met brandende kaarsjes, één voor elk jaar van mijn leven.
        Toen zij de cake neerzette begonnen zij alle drie ‘Happy Birthday to You’ te zingen, en terwijl ik luisterde zag ik dat er tussen de kaarsjes ook nog twee papieren vlaggetjes aan sateh-stokjes prijkten, een Nederlandse en een Amerikaanse, allebei onvoorstelbaar keurig getekend en ingekleurd. Ik wenste in stilte dat wij vieren elkaar nooit meer uit het oog zouden verliezen, ademde diep in, sloot mijn ogen, en probeerde volgens de spelregels om alle kaarsjes in één adem uit te blazen. Het lukte niet, het waren er al te veel. Iedereen lachte.
        ‘Anny heeft de cake gebakken’, zei Mevrouw van Sassen, ‘en de vlaggen zijn van Geert’.
        De koffie werd gehaald, de cake gesneden – en toen trad ik pas bijna buiten mijzelf van verbazing, want het bleek een maanzaadcake te zijn, een zeer ongewone onder de cakesoorten, maar wel vanouds mijn favoriet. Volgens mij is het eigenlijk een Duitse cake, die in onze familie al sinds generaties op verjaardagen dienst doet.
        ‘Hee’, zei ik tegen Anny, ‘hoe wist je dat ik juist maanzaad zo lekker vind?’
        ‘Ik dacht gewoon – ja, dat vindt-ie vast lekker!’
        ‘Nou – jeetje, ik bedoel, het lijkt mij bijna uitgesloten dat je dat zomaar raden kunt. Er zijn wel twintig andere smaken waar ik eerder aan zou denken!’
        Zij haalde een keer langzaam haar schouders op en keek mij met een mooie glimlach aan. Ik vroeg mij voor de zoveelste keer af waarom zij niet was getrouwd.
        ‘Helderziendheid hoor’, zei Geert. ‘Ik heb altijd gezegd, Anny is gewoon helderziend’.
        ‘Mevrouw van Sassen zette weer even een zuur gezicht: ‘Joh schei toch uit, ’t is gewoon een hartstikke pientere meid!’
        ‘Hal’, zei Anny, ‘misschien lijden wij allebei aan cryptomnesie’
        ‘Tjongejongejonge’, zei Geert. ‘Nu is het weer cryptomnesie. Blij dat jouw vak het mijne niet is!’
        ‘Nou jongens’, zei Mevrouw van Sassen, ‘eten dan!’
        Halverwege de middag braken wij eindelijk op. Wij brachten onze eigen borden en koppen naar de keuken. Geert ging voor een boodschap de stad in, en toen Anny meteen het kleine afwasje aanpakte, maakte ik aanstalten om af te drogen.
        ‘Niks d’rvan, geef mij dat ding!’ zei Mevrouw van Sassen. ‘Jij bent de jarige!’ Met een liefkozende knipoog nam zij mij de theedoek uit handen: ‘Trouwens wat schattig hè van Geert, dat-ie die vlaggetjes maakte, voor op je cake. Kijk, je kunt van Geert zeggen wat je wil, maar tekenen kán die’.
        ‘Werkt hij eigenlijk nog?’ vroeg ik.
        ‘Moe, je moet straks niet vergeten je pillen in te nemen hoor, gisteren ben je ’t volgens mij vergeten’, zei Anny.
        ‘Jaja’, zei Mevrouw van Sassen, ‘dat was gisteren alleen omdat Garry zo lang aan de telefoon bleef hangen. Ik zal er straks aan denken’.
        Op mijn vraag werd niet teruggekomen. Het was niet de eerste keer dat ik Anny Mevrouw van Sassen ‘Moe’ had horen noemen als Geert niet in de buurt was.
        Toch was ik nieuwsgierig. ‘Maar Geert hè’, zei ik, ‘heeft-ie nog eigenlijk een baan of zo?’
        Met samengeknepen lippen hing Mevrouw van Sassen de doek op en kwam dichtbij mij staan: ‘Jongen, die man heeft een verschrikkelijk leven achter zich, wil je dat nooit vergeten? Kijk, normaal gesproken had ik hem er allang uitgegooid, want eigenlijk is het gewoon te gek. Maar ’t is zo’n ongelofelijke schat van een man! En hij heeft nu eenmaal in het verleden een aantal knakken gekregen, nou ja, en daar is-ie nooit meer boven uit gekomen, punt uit! Kijk, om te beginnen is hij ja-rén bij de Jap te gast geweest, in zo’n kamp, en – ’
        ‘Hè gossie, Moe, begin er nou alsjeblieft niet wéér over!’ Anny was nog vagelijk het aanrecht aan het schoonmaken. Ik zag dat haar gezicht rood aangelopen was.
        ‘Kind, Hal heeft me een vraag gesteld, en nou zal die een antwoord krijgen ook!’
        Anny gooide het blauwe sponsdoekje neer en liep snel de keuken uit.
        Mevrouw van Sassen hield haar beide handen leeg op. ‘Niks aan te doen hè? Anny is nogal emotioneel wat Geert betreft. Maar goed, wat ik daarnet zei, van dat kamp. Daar heeft-ie in gezeten. En hij heeft het overleefd – maar vraag niet hoe. En daarvóór al had-ie zijn broer verloren, die zat bij de marine, die is in de Javazee gesneuveld. Daar was-ie erg op gesteld, zijn broer. Hein, heette die’.
        Ze beet op haar lip en pakte met beide handen een vaasje bloemen dat op het aanrecht stond. Voorzichtig bracht ze het naar de gootsteen, leegde het, en begon vers water bij te vullen. ‘En toen, toen de oorlog dus afgelopen was, – ’ zij zette het vaasje op zijn plaats terug – ‘toen konden ze zijn vrouw niet meer vinden. Hij heeft namelijk een Maleise vrouw gehad; het moet een ontzettend lief kind geweest zijn, ik heb weleens een foto van d’r gezien. Maar ze was daarna gewoon verdwenen. Hij heeft nog als een gek naar d’r gezocht, nog tijdens al die ellende met die opstandelingen en zo, maar nee hoor, spoorloos’.
        ‘Hebben zij nog kinderen gehad?’
        ‘Nou ja, volgens hem wél, en die zouden het óók niet hebben overleefd, maar weet je wat het is, op ’t laatst – dat is het ’m juist, op ’t laatst weet je toch niet meer of je ’t allemaal moet geloven’.
        ‘Waarom eigenlijk?’
        ‘Jongen, aan de ene kant is Geert geestelijk zo helder als wat, daar kunnen de meeste jongens van jouw leeftijd niet aan tippen. Maar hij zegt soms dingen, dan denk je, die komt nog op Endegeest terecht. Je weet dat-ie de hele dag op z’n kamer zit te tekenen? Nou. Hij gelooft dat dat voor de marine is. Hij denkt dat de Koninklijke Marine op zijn tekeningen zit te wachten. Hij maakt tekeningen van schepen die ze nog in 1940 hadden zullen gaan bouwen, waar dus toen niets meer van terecht is gekomen vanwege de moffen. En dan gelooft-ie, als de tekeningen klaar zijn, dat die schepen alsnog afkomen’.
        Ik zag hoe zij haar handen in elkaar kneep. Zij keek mij aan; haar ogen waren vochtig. Toen zij weer sprak beefde haar stem een beetje: ‘Ja, jong. En dan gaat het hele eskadertje varen, en hij vaart mee, van hier uit, terug naar Indië, en dan jagen ze de Jappen weg, en dan gaat hij naar Batavia terug en alles is weer precies zoals het was en hij ziet zijn broer en zijn vrouw eindelijk weer’.
Een traan begon over haar rechterwang te lopen. Zij wendde haar gezicht van mij af en pakte de rand van het aanrecht met beide handen vast: ‘Jongen, als je ’s wist wat die man allemaal heeft doorgemaakt. En in vijftig, toen na die hele soevereiniteitsoverdracht, toen ze ’t allemaal in Indië niet meer zagen zitten, toen is-ie naar Holland gekomen, en prompt ontzaglijk ziek geworden. Alles bij elkaar heeft-ie zowat anderhalf jaar gelegen – hoefde-die niet te betalen hoor, want hij was dus in overheidsdienst geweest. Maar daarna stond-ie zo’n beetje op straat hè, geen baan, geen geld, niks.
‘En nou was het in die tijd zo, dat hij in Den Haag nog één of andere ordebroeder had, van de vrijmetselarij, want hij was in Indië al lid van zo’n loge geweest, ik geloof niet van die hele grote, Ster in ’t Oosten of hoe het ook heette, maar een andere. Daarna heeft-ie met die loge ruzie gehad, hij doet er al sinds jaar en dag niets meer aan, maar toen zat-ie er nog wél bij. En toen heeft die ordebroeder hem wat geld geleend om een handeltje te beginnen, in scheepsmodellen en bouwplaatjes en dergelijke. Nou, dat ging wel, zo’n paar jaar. Tot opeens het hele winkeltje in de fik vloog en er iets met de verzekering niet deugde. Nou en daar stond-ie weer hè?’
‘Ongelofelijk’, zei ik.
        ‘Daarom zeg ik, jongen, het is ook menselijkerwijs niet om te geloven. En toch, als je ’m zo ziet, zou je zeggen dat-ie het allemaal heel best heeft kunnen verkroppen. Maar weet je wat het is – op een gegeven moment gaat het hier zitten. In de gedachten. In de geest’.
        Zij hield het niet meer; de tranen begonnen volop te vloeien. Zij keek naar één kant weg maar liep op mij toe en begon mij achteruit in de richting van de deur te duwen: ‘Sorry hoor jong, ik wou je niet op je verjaardag allemaal nare dingen vertellen, maar je hébt het me gevraagd. Ga jij nu maar naar je vrienden toe, zorg dat je nog een hartstikke fijne dag en avond hebt. Ik moet nu een kopje thee zetten voor Anny. Dag jòng!’
        Toen zij de deur dicht deed, bleef ik even buiten staan, op de gang. Aan de andere kant van de deur huilde zij dat ik het hoorde.

(wordt vervolgd)

Zware schepen (verhaal: deel 2 van 3)

(uit Optekeningen over het Uitzonderlijke uit een Sinologisch Studeervertrek 漢齋誌異 van Lloyd Haft)

Een paar dagen later, het zal wel rondom vijf uur geweest zijn, toen het daglicht nog zwak langs de singel schemerde, kwam Geert bij mij aankloppen: ‘Zullen wij eens boven bij mij een paitje drinken?’
        Ik keek hem onbegrijpend aan.
        ‘Ja, nu plaag ik je een beetje hoor’, zei hij; ‘dat woord ken jij natuurlijk niet. Een pait – dat betekent “bitter” in het Maleis. ’t Is gewoon een borreltje. Een paitje’.
        Ik was blij en heel nieuwsgierig, want ik had nooit eerder zijn woning van binnen gezien. Wij gingen naar boven. Hij liet mij binnen door de deur met het koperen plaatje; en terstond bevond ik mij in een omgeving die mij uiterst vertrouwd voorkwam. Net als ik vroeger, had hij op strategische plaatsen in de kamer scheepsmodellen neergezet: in de vensterbank een torpedobootjager, boven op de gesloten secretaire een driemastschoener onder vol zeil, op de schoorsteen een prachtig passagierschip van wel een meter lang.
        Boven de schoorsteen hing een aquarel van een schip; maar toen ik het van dichtbij bekeek bleek het niet zozeer de vorm als de suggestie van het schip te zijn: het water was nog wel realistisch afgebeeld, maar daarboven, waar de romp moest zijn, kruisten lichtere en donkerder blauwe lijnen elkaar in een samenspel dat bijna drie-dimensionaal aandeed. Nog hogerop was het een duizelingwekkende spiraal geworden, naar boven toe steeds breder wordend, tot de hele hemel erbij betrokken leek. Met enkele krasse witte vegen werd dit alles doorkruist; dat was het sloependek, waar als omgevallen halvemaantjes, als lichtflitsen op water de bootjes zweefden. Uit het geheel kwamen cirkels en ellipsen naar voren, geen deel van het schip uitmakend maar een autonoom systeem van licht en beweging, kennelijk samenhangend maar waarvan je de precieze omvang niet kon aangeven, alsof er nog veel meer ruimte nodig zou zijn, buiten het schilderij, om het te begrijpen.
        ‘Wat een schilderij!’ zei ik. Ik zag dat het in de rechter benedenhoek met potlood was ondertekend: ‘Cornelisse’.
        ‘Dat is de M. S. “Oranje”. Het vlaggeschip van de Stoomvaart Maatschappij Nederland’.
        ‘Heel beweeglijk’.
        ‘Ja maar die beweging, daar gaat het toch om? Je bent die vorm, die klomp niet, ben je gek! Je bent juist die beweging, je bent het varen zelf!’
        Achter hem, aan de andere kant van de kamer, sloeg een prachtige antieke staande klok met een diep galmend geluid het kwartier. Hij wachtte tot het geluid helemaal weg was en zei: ‘Maar wat kan ik voor je inschenken? Hou je van een Hollandse borrel?’
        ‘Nou en of’.
        ‘Ik heb een oudje voor je, een echte Leidse. Is dat goed, ja?’
        ‘Heerlijk’.
        Uit een antieke kast kwamen twee glaasjes en een fles Oude Hartevelt te voorschijn: ‘Ga maar zitten, waar je wilt’.
        Ik ging vlakbij de schoorsteen zitten, in zo’n fauteuil met een verstelbare houten rugleuning, van het soort dat men toen in Holland weleens ‘rookfauteuil’ noemde. ‘Kan ik het schilderij goed zien’, zei ik. ‘Schilder je wel meer?’
       ‘O, dat ding heb ik niet gemaakt hoor, dat is van mijn broer’. Hij ging zitten op een stevige Windsor-stoel tegenover mij. ‘Tjongejonge, zoals die kon schilderen! Proost, trouwens!’
        ‘Prosit’.
        ‘Hè joh, doe mij een lol, zeg nou gewoon “proost”. “Prosit”, dat klinkt mij altijd zo mofferig in de oren – “ein Prosit der Gemütlichkeit” en zo. Hoe kom je erbij om het zo uit te spreken?’
        ‘Ik weet het niet. Misschien heb ik het inderdaad uit Duitse liedjes, of zo’.
        ‘Nou ja hoe dan ook. Proost hoor! – maar ik had het over mijn broer hè, dat-ie zo goed kon schilderen. Onvoorstelbaar. Maar ja, hij heeft niet zo lang de kans gehad, ja? Hij zat bij de marine, bij Doorman in die Combined Striking Force, zegt dat jou wat?’
        ‘Jawel, een beejte’.
        ‘Nou ja, hij is toen in de Javazee gebleven. Hij zat op de “Kortenaer”, da’s die daar’ – hij wees naar de torbedobootjager in de vensterbank. Wij nipten allebei van de jenever. ‘Maar ja god wat wil je, die jongens hadden geen zware schepen! Ga d’r maar aan staan, een hele Japanse invasievloot op komst – meerdere – en wat heb je? Paar kruisers. Paar jagers. That’s all. ’t Is toch waanzin?!’
        Ik keek weer naar het schilderij, hoe zelfs op enige afstand het beeld overheerst werd door de cirkels, de ellipsen, de elementen die niet uit de vorm van het schip voortkwamen.
        ‘ – maar de ellende is, als het nou maar allemaal éven uitgesteld had kunnen worden, dan hadden ze wél veel zwaarder geschut gehad. Want de plannen lagen al klaar. Voor drie slagkruisers. Ontwerp 1047 – het was in principe al goedgekeurd, in 1940. En als ze nou maar wél die slagkruisers hadden gehad – met achtentwintig-centimeter kanons! – dan had Ons Aller Admiraaltje Nishimura wel een toontje lager gefloten. Jongen, we hadden ze de – grónd – in – ge – naaid!’ Hij leunde voorover, met beide onderarmen op zijn knieën, en hield het borrelglaasje stevig in beide handen vast. Met grimmig opeengeknepen lippen haalde hij een paar keer diep adem.
       ‘Ja – ’ zei hij eindelijk, met nu weer bedaarde stem, ‘het zegt jou natuurlijk niet zoveel, ’t is nu weer een heel andere tijd. Maar dat is het ’m juist. Ik vind het zó érg dat iedereen doet alsof die “oude tijd” er niet meer is. Gewoon afgelopen, bye-bye, nergens gebleven. ’t Is wel jammer geweest, maar goed, we keren om en we gaan vrolijk verder. Dat is het juist, zie je, want die zogenaamde “oude tijd”, ja? – en nu was de bitse toon terug – ‘die ís namelijk nog helemaal niet afgelopen. En die kán nog niet afge-lópen zijn, want hij is nog niet afge-rónd, voel je ’t verschil? Men is er nog niet klaar mee. Wil je nog een beetje? Kom maar hier, met je glaasje’.
        Hij pakte de fles, die op de grond naast hem stond, en schonk ons allebei nog een glaasje in. ‘Tja – o, by the way, jij rookt wel een sigaartje, hè?’ Hij stond op, liep naar de schoorsteen, en reikte mij een houten kistje aan: ‘Dit is niet het beste merk van de wereld hoor, maar ik vind ze wel lekker. Ze heten eigenlijk “Sumatra Miskleur”, maar ik noem ze altijd mis-kleun-tjes. Sumatra mis-kleun, begrijp jij dat?’
        ‘Jawel’, zei ik, ‘ik geloof het wel’, hoewel ik het helemaal niet begreep.
        ‘Ik vind het enorm knap van je hoor, zoals je al met dat Nederlands omgaat!’ Hij nam zelf ook een sigaar en gaf mij de aansteker.
        Van waar ik zat kon ik, door de halfgeopende tussendeuren heen, nog net iets zien van het belendende vertrek – vermoedelijk de slaapkamer. Vanaf de eerste paar halen die ik nam, trok de rook van mijn sigaar sterk naar die kamer toe. Ook Geerts sigaar leek, nu hij tegenover mij zat te roken, op een wierookstok die voortdurend lange, blauwe rookzuilen deed opstijgen in de richting van de grote, donkere ruimte achter hem.
        ‘Er zijn maar heel weinig buitenlanders die zo goed Hollands spreken als jij. Echt waar hoor, al hebben ze twintig jaar hier ge- ’
        In de kamer achter hem stond geen licht aan, maar hoe langer ik die richting in staarde, hoe meer ik meende een mensengestalte te zien, staande vlakbij de deur.
‘ – woord als “miskleun” begrijpt, terwijl de doorsnee buitenlander niet eens – ’
Het was volgens mij de gestalte van een kleine, donkere vrouw die een kindje in haar armen hield.
        ‘ – en het zogenaamde moderne taalonderwijs, al die flauwekul, de méthode nature en zo, jeez- ’    
        Ik had het ineens in mijn onderlijf eigenaardig koud, alsof ik tot mijn knieën in koud water zat. Het voelde als een stroom in de richting van de kamer daar achter. Ik voelde het zo duidelijk dat ik zelfs nog even heel goed naar de vloer keek, of er echt geen water was. Tegelijkertijd voelden mijn nek en achterhoofd juist hinderlijk warm, en zeer droog.
        ‘ – bijvoorbeeld met je over schepen wil praten, dan weet je meteen wat ik bedoel, ik hoef je niet alsmaar uit te – ’
        Het leek wel of de sigaren steeds overvloediger rookten. De rookslierten van onze twee sigaren voegden zich boven Geerts hoofd in één geweldige stroom samen en vloeiden met een grote snelheid door naar de ruimte achter de deuren.
        ‘ – zo’n Maleis woord als pait nog niet kent, en – ’
        ‘Geert! Sorry dat ik je in de rede val, maar moet je die rook toch zien! Vind je ’t niet erg als dat allemaal in je slaapkamer terecht komt?’
        ‘Welnee! Mijn vrouw zei vroeger altijd: tabak, da’s net menjan, ik kan er niet genoeg van krijgen! Menjan, dat is dus wierook in het Maleis. Kan ik niet genoeg van krijgen, zei ze, en: je moet ook láter weleens een sigaar voor mij opsteken, zei ze. Ja, dat zei ze’. Hij wendde zijn ogen van mij af, draaide zich om en keek naar de snel vlietende rook. Het koude, niet thuis te brengen gevoel in mijn voeten en onderbenen werd met de seconde erger.
        Opeens draaide hij zich weer glimlachend naar mij toe: ‘Wil je in die kamer een kijkje nemen? Kom maar, kan ik je mijn haventje laten zien’. Op dat ogenblik zag ik weer een flits van een mensengestalte tussen de deuren. Het was een jonge, blonde man in een wit marine-uniform. Hij keek in mijn richting; ik dacht zelfs even dat hij mij zag, en nauwelijks merkbaar glimlachte.
        ‘Geert! Wie is die man!?’ Ik schrok van mijn stemgeluid: zo opgewonden, zo totaal anders dan de volstrekte kalmte van Geert, alsof de twee stemmen niet van nabij met elkaar in gesprek waren maar door een holle, grotachtige ruimte heen die de klanken opnam en versterkt maar vertekend weergaf.
        ‘Mijn broer’, zei hij rustig. ‘Goh, wat leuk, dat je kunt zien dat het een mens is! Dat ziet anders bijna niemand hoor, want ik schilder helemáál niet realistisch. Kom maar! Hij stond op, draaide zich op zijn gemak om, liep naar de deuren toe, en bleef staan vóór een van de kleine lijsten die aan weerskanten van de deuren aan de muur hingen. Inmiddels zag ik de man in marine-uniform niet meer.
        ‘Kijk’, zei hij toen ik erbij kwam. ‘Dat is nou mijn portret van Hein, mijn broertje dus’.
        Het ingelijste werkje dat hij aanwees was zwart-wit en uiterst eenvoudig, kennelijk met een penseel op rijstpapier of een soortgelijk materiaal geschilderd. Het leek een nadere uitwerking te zijn, een verdere verfijning van de cirkels en ellipsen in het schilderij van de “Oranje”. Ditmaal waren de vormen minder in aantal en, zo leek het, des te krachtiger, met des te meer beslistheid aangegeven. Ook waren zij nu allemaal gebroken, open, slechts gedeeltelijk in beeld en daarom voor de verbeelding juist groter van omvang.
        ‘Dus deze heb jij zelf gemaakt’, zei ik. Het was echt alsof er in de kamer tot ongeveer kniehoogte koud water stroomde, waar ik in stond.
        ‘Ja. Dat idee van cirkels heb ik natuurlijk van hem overgenomen, dat was eigenlijk zijn techniek. Maar ik heb het verder gebracht, ik heb er iets anders mee gedaan’.
        ‘Ja, dat zag ik ook direct’.
        ‘Zo gaat het ook altijd, ja? Je krijgt een gegeven van iemand anders, maar je werkt het op jouw manier uit. En op een gegeven moment wordt jouw uitwerking weer door iemand anders verder gebracht. Op de les vroeger, tijdens onze opleiding, zeiden ze weleens: kijk goed wat je doet, want alles wat jij nu tekent, daar moet straks een ander mee varen’.
        ‘Op deze sluiten de cirkels niet meer’.
        ‘Nee. Zo is het ook, toch? Op een gegeven moment wordt de vorm onderbroken, maar dat is juist omdat de beweging zo groot is. De cirkel blijkt veel groter te zijn, daarom kun je hem niet meer zien, als zodanig. Kijk, en die’ – hij wees naar de andere kant van de deur, waar een nog eenvoudiger schilderij hing – ‘die is van mijn vrouw. Zie je, nog simpeler, maar ook: nog sterker. Nog maar één lijn, één curve – maar wat voor een! Zie je, die is al veel verder, die maakt al deel uit van een veel grotere cirkel!’
        Bij het uitspreken van die laatste woorden was het alsof in zijn stem, onmerkbaar haast, iets brak. Ik had gemerkt dat op beide schilderijen een symbool was getekend, rechts onder, op de plaats waar je een handtekening zou verwachten: een soort ineenvlechting van een anker, een winkelhaak, en een passer.
        ‘Die ondertekening past er ook heel goed bij’, zei ik. ‘Heeft die een betekenis?’
        ‘Nou ja, ondertekening – dat is, ach – jawel, ik geloof dat ik jou dat best mag vertellen, ja. Kijk, dat is eigenlijk een embleem, van een organisatie. Wij noemen het De Werkgemeenschap van Scheepsbouwers. Het wil dus eigenlijk zeggen dat je wát je maakt, in feite nooit alléén maakt, maar in gemeenschap’.
        ‘Een soort tekenaarsgilde’.
        ‘Nou ja tekenaars – kijk. De Werkgemeenschap is oorspronkelijk uit de vrijmetselarij voortgekomen. Ik ben namelijk vrijmetselaar geweest. Ja, geweest zeg ik. Begrijp me goed, ik heb er helemaal niets tegen. Maar ik merkte gaandeweg dat het allemaal een beetje aan de vorm-kant bleef. Ze geloofden er niet écht in.
        ‘Ja, ik heb er een hoop van geleerd hoor, daar niet van. Vooral wat dat tekenen betreft, het belang daarvan. Het gaat natuurlijk niet om die lijnen op dat papier, maar die werkzaamheid, wat je daarmee opbouwt, dat is zo belangrijk. Alleen al dat je een cirkel leert tekenen, een echte. Het klinkt eenvoudig, maar daarvoor ben je wel vijfenveertig! Minstens! Mijn broer, die zei altijd: als je geen cirkel kunt maken, kun je ook geen mens maken.
        ‘Ja, hij was er ook al mee bezig, op een veel jongere leeftijd dan ik. Misschien voelde hij aan dat hij niet meer zoveel tijd zou hebben. Maar hij heeft het nog eerder doorgehad dan ik: ik bedoel dat je de contacten, wat wij noemen de doorgave, dat je dat niet via een bekende organisatie hoeft te ontvangen. Als je zelf maar arbeidt, dan komt het wel. Als je trouw blijft, als je goed werkt aan je tekening, dan merk je aan bepaalde dingen dat je daar toch niet alleen in staat.
        ‘Dus op een gegeven moment hebben we, naast de gewone orde, ook de Werkgemeenschap opgericht, mijn broer en ik. Maar ik zal je nu het haventje laten zien, dat vind jij vast hartstikke leuk!’
        Hij ging mij door de deuren vóór en deed en licht aan. Terwijl ik zelf de deuren passeerde, had ik absoluut het gevoel alsof ik vanuit water weer op land overstapte. In de kamer waar ik nu binnenkwam was het veel lichter dan in het vertrek dat wij net hadden verlaten; het voelde ook droger en warmer. De kilte die daarnet mijn voeten en onderbenen had omklemd, was op slag weg. Wel voelde de lucht van achter ons, die door de deuren sterk meetrok en de laatste restjes rook nog naar binnen voerde, koud aan.
        Tegen de verste muur stond een grote houten kast. Daarnaast bleek een deuropening te zijn waar een bamboegordijn voor hing; kennelijk lag er nog een kamer achter, die dan de slaapkamer zou zijn. Langs één zijmuur stond een lange tafel met daarop bureaulampen, grote vellen papier, en tekengerei. Aan de muur boven de tafel hing een enorme tekening van een schip, niet ingelijst maar op een plaat hardbord gemonteerd; midden onder stond in prachtige blokletters: ‘Buitenaanzicht Slagkruiser Ontwerp 1047’.
        Langs de hele muur daartegenover liep een soort breed verhoog met donker gebeitste wanden, wel ruim een meter breed en ongeveer vijftig centimeter diep, aan de bovenkant bedekt door een strak gespannen stuk blauwgroen zeil, dat in de vier hoeken met haakjes vastzat.
        ‘Wacht even’, zei Geert, ‘ik zal het zeil er even van afhalen’, en bij het horen van die woorden werd zonder waarschuwing mijn hele wezen overvallen door een akelig gevoel van schuld, schande, in gebreke zijn. Zijn stemgeluid was als een signaal buiten de hoorbare woorden om, dat mij tot de orde riep na iets vreselijks, iets liederlijks en verfoeilijks, na een niet met woorden te omschrijven schanddaad die ik daarnet, onbewust en al, zou hebben gepleegd. De ruimte van waaruit hij sprak was warmer, droger, beter belicht, van duidelijker vormen vervuld, dan de sfeer waarin ik mij zoëven had opgehouden: en ik vond mijzelf verschrikkelijk. Ik had de vrouw, het kind, de man in het marine-uniform niet moeten zien; ik had geen mensen moeten zien waar helemaal geen mensen waren; ik had niet het gevoel moeten hebben dat ik ‘koud water’ doorwaadde, of wat ook van dien aard.
        Verstandelijk stond ik niet volledig machteloos tegenover dat schuldgevoel, want Anny had mij weleens verteld dat kinderen die heel vroeg plotseling hun vader verliezen, het ondragelijke verlies voor zichzelf verklaren door maar te concluderen dat zij zelf iets vreselijks moeten hebben gedaan, waarvoor hun vader ze nu straft door ze voor eeuwig te verlaten. Dat het gevoel gepaard ging met zo’n volstrekt overtuigend gevoel dat ik in water stond, kon ik minder begrijpen; noch heb ik in alle tussenliggende jaren ooit daarvoor een verklaring kunnen vinden.
In ieder geval moet ik volledig in de ban zijn geraakt van dat gevoel en van de vreemde maar bindende logica ervan. Alleen zo valt het achteraf te begrijpen dat op het ogenblik dat Geert twee hoeken van het zeil losmaakte en het zeil begon te verwijderen, zodat ik het water eronder begon te zien, het voor mij een uitgemaakte zaak was dat ik straks onder dat water mijn vader zou zien liggen. Juist in die opwelling van kinderlijke vreugde die het plotselinge zien, onder het zeil, van het water met pieren en loodsen en schitterend nagemaakte havenoutillage bij mij opriep, dacht ik opeens dat er één ding bovenal vast stond: mijn vader is dood, mijn vader ligt onder het water en ik heb hem daar nooit gezocht, nooit gezien, nooit meer uitgehaald. Ik wist meteen ook dat ik het nu voor het eerst in mijn leven écht wist. In één seconde begreep ik ook dat het niet om deze bak, dit water ging maar om alle water, alles wat ik ooit zien zou – dat daar altijd ergens onder, daar ergens achter mijn vader zou liggen. Het schuldgevoel van daarnet begon in een loodzwaar verdriet om te slaan.
        Inmiddels was het hele zeil eraf. De bak was inderaad enkele centimeters diep met water gevuld, waarin allerlei maritiem speelgoed dreef. Het centrum van belangstelling was natuurlijk het grote, grijs geverfde oorlogsschip met twee schoorstenen en grote kanons in drie drielingtorens. Van de tekening aan de muur herkende ik het onmiddellijk als een Nederlandse slagkruiser.
        ‘Wacht’, zei Geert, ‘ik zal even het zendertje pakken, dan kunnen we d’r een tochtje laten maken.’
        Waarom was ik naar Europa gekomen? Dat was een tocht over water geweest.
        ‘ – echt een behoorlijke snelheid ontwikkelen, maar hier kan dat natuurlijk niet – ’
        Waarom had ik Chinees en Japans als studie gekozen? Ook dat was in zekere zin een tocht over water, een zoeken naar de uitersten der aarde.
        ‘ – in volle vaart, zie je?’ Het schip bewoog zich recht door het water. ‘De hoofdbatterijtorens kunnen ook draaien, kijk –’
        Was ik Oriëntalist geworden om mijn vader te vinden? – mijn vader, die naar het Oosten was gezonden en er vroegtijdig gestorven was, die het gezien had maar het niet meer had kunnen beleven, bij wie het Oosten een of andere vitale vraag moest hebben wakker geroepen, die hij niet meer had kunnen beantwoorden. Ik zou de vraag nooit meer weten, maar ik was naar de andere kant van de oceaan gekomen om voor hem het antwoord te vinden.
        ‘ – zelf ook eens proberen? Kijk, zo werkt-ie’.
        Geert droeg het zendertje aan mij over en wij keken allebei toe, hoe ik de slagkruiser in het kleine bassin heen en weer liet varen.
        ‘’t Is een slagkruiser, zie ik’.
        ‘Ja, één van de drie. Ontwerp 1047. Er is weleens zo’n ontwerptekeningetje van gepubliceerd, in het Marineblad, maar ik heb het helemaal uitgewerkt. Ik heb er een schip van gemaakt’.
        Ik keek hoe het kleine gevaarte met een zoemend geluid het ondiepe water doorkliefde.
        ‘Kijk, da’s nou een prachtig voorbeeld van hoe het werkt. Ons ontwerp was oorspronkelijk gebaseerd op een Duits schip, de “Gneisenau”. Goed, de Duitsers hadden een andere opvatting over de voortstuwing, onze schepen moesten langdurig in de tropen kunnen opereren enzovoorts, dus er waren wat verschillen, maar zo’n soort idee was het wel, aanvankelijk. Maar de “Gneisenau”, die was ook al op een eerder ontwerp gebaseerd: de “Mackensen”, net zoals de “Bismarck” eigenlijk op de “Baden” terugging. Ja jongen, niets komt uit het luchtledige: ’t is allemaal weleens door een mensenbrein gegaan.
        ‘Zo’n tekening ligt niet stil, ja? Als er eenmaal echt aan gearbeid is. En je weet maar nooit wat er later van terecht komt, of bij wie. Zo’n Duitse knaap, die ontwerpt de “Mackensen”, nou, en om allerlei redenen wordt die nooit afgebouwd. Maar de “Gneisenau” wel, veel later. En via de 1047 hou jij nu dat zendertje in je hand. Kijk, het schip zelf, of dat ooit van stapel komt, daar kan altijd iets tussenkomen. Maar het idee, daar gaat het om: dat je in je eigen tekening gelooft, dat het geen dood ding is.
        ‘Net zo: mijn broer krijgt op een gegeven ogenblik het idee om de Werkgemeenschap op te richten. Ik werk dat uit, ik maak op die basis een tekening, en dertig jaar later zie jij aan de tekening dat hij het is. Dat zag je al voordat ik het je vertelde. ’t Is toch prachtig?’
        Als je ’ns wist hóe ik zag dat hij het was, dacht ik. Maar alleen al bij de gedachte om het hem te vertellen, begon ik me weer zo eigenaardig schuldig te voelen, zo verdrietig en koud. Ik knikte alleen maar.
        Inmiddels had hij het commando weer overgenomen en het schip weer op zijn ligplaats teruggebracht.
        ‘Zal ik je nog de tekeningen laten zien?’
        Ik liep mee naar de tafel toe. Hij deed alle lampen boven de tafel aan, schoof een asbak naar mij toe, en begon een selectie te maken uit de talrijke vellen tekenpapier.
        ‘Er zijn drie slagkruisers, volgens het plan. De eerste heb ik dus al af; wat ik daarvan geleerd heb, dat kan ik toepassen op de tweede en derde. Kijk, dit is een soort “artist’s conception” van de tweede’.
        Hij gaf mij een groot wit vel aan, waarop alleen één korte, krommende lijn stond. Het leek op het portret van zijn vrouw, maar ditmaal was de lijn nog korter, de curve nog duidelijker een schematische afkorting van een nog groter geheel. Aan de ene kant kon ik mij nauwelijks voorstellen dat Geert dit serieus als een tekening beschouwde; aan de andere kant kon ik niet ontkennen dat de vlakverdeling absoluut onverbeterbaar was; de plaatsing van de lijn in het veld getuigde van hetzelfde meesterschap als de positionering van één enkele rots in een Boeddhistische kloostertuin. Ik meende mij een uitspraak van Mondriaan te herinneren: dat als één punt met zekerheid kon worden vastgesteld, een heel schilderij daarmee was aangegeven.
        ‘Kijk, en dit is de opstelling van de voortstuwing. Twee sets, vandaar de twee schoorstenen’. Wat ik ditmaal zag waren twee ellipsen, de één krachtiger aangegeven dan de andere, die elkaar overlapten. Zij waren geen van beide wiskundig exact getekend, maar juist de afwijking gaf een nog sterker gevoel van de aanwezigheid van de vier brandpunten. Wederom was het voor mijn gevoel niet helemaal een tekening te noemen; maar het was volmaakt.
        ‘Kijk, het lijkt misschien een beetje abstract, maar juist als je dit soort dingen goed krijgt, in dit stadium, dan is de rest een koud kunstje. Kijk, de verdere afwerking: paar dekjes boven op elkaar, pantsering eromheen enzovoorts, dat kan iedere boerenlul. Maar ik ben de enige in Nederland die echt hieraan werkt. Daarom moet het goed gebeuren, ja? – hier, aan deze tafel. En als het allemaal af is, dan kan ik eindelijk terug. Naar Batavia’.
        ‘Je zegt “Batavia”; jij zegt nooit “Djakarta”. Of is dat niet helemaal hetzelfde? Ik ben nog een beetje vaag in een aantal van die dingen’.
        Zodra ik dit gezegd had, wou ik dat iemand mijn tong had afgesneden. Geerts hele motoriek was veranderd. Zijn rug was net een stuk beton, licht gekromd maar keihard. Hij hield zijn sigaar voor zich uit, enkele centimeters vóór zijn gezicht, met de askegel naar boven, en keek er onophoudelijk naar terwijl hij hem gestadig tussen zijn vingers liet ronddraaien. Hij sprak weer met die bitse stem: ‘Hal, ik heb helemaal niet gehoord wat jij daarnet zei, dat woord. Ik heb het niet eens gehoord. Maar dat ligt niet aan jou, ben je gek. Dat is de tijd. Dat is deze tijd. Jij zegt dat jij vaag bent, maar dat ben jij niet, dat is de tijd. De hele tijd is vaag, het hele Koninkrijk der Nederlanden is daar behoorlijk vaag over! En als mén al ja-ren geleden niet zo vaag was geweest, dan waren er een hoop dingen wel anders uitgepakt, neem dat maar van mij aan!
        ‘Ja gadverdamme, en zal Batavia niet eens meer Batavia heten maar iets anders, zoals een stelletje van die “long-haired warriors” vindt dat het beter klinkt, in die prachtige zogenaamde nationale taal van ze die in feite gewoon hier in Leiden helemaal uitgedokterd is, gewoon bij jullie op de universiteit, ja? – echt waar hoor, want zelfs dat konden ze niet. En daarvoor was Nederland weer wél goed genoeg.
        ‘Nee hoor, Batavia is gewoon Batavia. Kijk, Vier wordt – Mevrouw van Sassen dus, die wordt er een beetje overstuur van, als ik die dingen gewoon zeg zoals ze zijn, maar joh, die snapt er toch de ballen van! Da’s ook een manier om te overleven, toch? Gewoon ontkennen. Gewoon zeggen dat het niet bestaat.
        ‘Kijk, de laatste keer dat ik mijn broer zag hè? Toen wisten we dat-ie ging varen, en hij had al zo’n voorgevoel. Ik zei Hein, jongen, tot gauw weer. En toen zei hij: en waar zal dat zijn, in de hemel? En toen zei ik: nee, dat wordt gewoon weer hier, in Batavia, mark my words. Zie je, zo stellig was ik, ik zei: mark my words.
        ‘Dus die plaats waar we elkaar weer zullen zien, die blijft natuurlijk Batavia heten. Dat kán dus niet meer veranderd worden. Kijk, en dat stelletje wat daar voorlopig aan de macht is, dat rotzooit maar een eind weg! Dat hele gemier, dat stelt niks voor, dat is maar de objectiviteit.
        ‘Maar ja, daar hoef je bij Vier niet mee aan te komen. Want zij heeft het overleefd, zij is er boven uitgekomen, ja? En ondertussen maar flink zijn, de Deugdzame Weduwe, en andere mensen helpen, andere mensen verzorgen. ’t Is echt een verpleegsterstype hè, ze heeft ook in de verpleging gezeten, in de oorlog, ze heeft zelfs een of andere mof z’n leven gered – zègt ze, nu ja, dat verhaal dat vertelt ze je vast nog wel. Maar nu verpleegt ze mij zo’n beetje. En Anny dus. Voor d’r gevoel, bedoel ik. Maar in feite houden wij dat goede mens staande. Joh, ze heeft ons hartstikke nodig, anders zat ik toch allang weer in Batavia?
        ‘Trouwens, Anny is ook een heel bijzonder meisje, hoor. Enorm begaafd. Maar de onthechting, die moet ze nog leren. Ze heeft die ene grote klap in d’r leven gekregen, ik geloof dat ze toen nog in de twintig was, toen die vent opeens doodbleef – nou, en daarna is ze eigenlijk nooit meer de deur uit geweest. Ja, als ik wat jonger was geweest, had ik wel een man voor d’r geweten, dat vertel ik jou gewoon! Maar ik dacht altijd god, ik ben maar een oude bok, wat moet zo’n kind ermee? – maar goed, genoeg gepraat, zullen we niet wat gaan eten?’
        Wij besloten naar de Chinees te gaan en namen daar een rijsttafel. Van ieder gerecht vertelde Geert uitvoerig wat er niet deugde. Wij dronken vele rondjes Heineken – voor ons die avond ‘Tjap Bintang’ – , en op weg naar huis had je niet meer kunnen zeggen wie er nu wie over straat hielp.

(wordt vervolgd)